سفینه تبریز یادگاری گرانبها از تاریخ و فرهنگ اذربایجان :

سفینه تبریز یادگاری گرانبها از تاریخ و فرهنگ اذربایجان :

ــــبرگرفته از تارنگار سرزمین جاویدان ـــــ

نام کتاب : سفینه تبریز

نوشته : ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی

با مقدمه های : عبدالحسین بهاری و نصرالله پورجوادی

ناشر : مرکز نشر دانشگاهی ؛ چاپ عکسی از روی نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی ـ ۱۳۸۱ 

اذربایجان در تاریخ ایران ؛ چه قبل و چه بعد از اسلام از کانونهای مهم فرهنگ و تمدن بوده است . اهمیت مذهبی اذربایجان قبل از اسلام از اتشکده های مهم ان و بعد از اسلام در رسمیت یافتن مذهب شیعه توسط  شاه اسماعیل صفوی قابل مشاهده است . اذربایجان در تاریخ سیاسی ایران نیز دارای اهمیت زیادی است و بارها توسط بیگانگان مورد هجوم واقع شده است . این خطه سرسبز در تاریخ فرهنگی ؛ ادبی و هنری ایران صدها چهره شاخص ارایه داده است که اغلب از ارکان شعر ؛ موسیقی ؛ هنر و ادب ایران زمین هستند .

خوشبختانه چندی پیش یک کتاب منحصر به فرد و بسیار ارزشمند به صورت عکسی چاپ و منتشر شده است که ایینه فرهنگ ؛ ادب ؛ علم و دانش اذربایجان عصر خود است .

یکی از نویسندگان پرکار تبریز به نام ؛ ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی ؛ در اوایل قرن هشتم هجری مجموعه ای گرانبها از اثار موجود در کتابخانه خویش را در کتابی به نگارش دراورد که اینک شایسته تحقیق و پژوهش مضاعف دانش پژوهان و محققان اذربایجانی است . نسخه هایی که از اثار مختلف در این مجموعه امده است هم به دلیل قدمت انها و هم به دلیل با سواد بودن کاتب مجموعه از اهمیت و ارزش بسیاری برخوردار است . در حقیقت ؛ سفینه تبریز ایینه ای از وضع فرهنگی تبریز در باشکوه ترین دوران حیات فرهنگی ان ؛ یعنی در نیمه دوم قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است . در این ایینه است که می توان دید چه دانشمندان و ادبا و شعرایی در تبریز به سر می بردند . اهل علم و ادب تبریز به چه کتابهایی علاقه داشتند و چگونه از متون فارسی و عربی استفاده می کردند و چگونه به زبان فارسی و لهجه فهلوی شعر می گفتند .

سفینه گرانبهای تبریز که شامل معرفی ۲۰۹ رساله و مطالب مستقل دیگر است و در ۳۶۸ برگ چهار ستونی در قطع رحلی بزرگ تدوین شده است از وجوه مختلفی برای تاریخ و فرهنگ ایران و اذربایجان اهمیت دارد . نخستین اهمیت ان را در اشکار ساختن زبان رایج در تبریز در قرن هفتم و هشتم هجری است . بر اساس فهلویاتی که مولف سفینه تبریز گرداوری و درج کرده و منبعی ارزشمند برای مطالعه زبان شناسان و علاقمندان زبان دیرین اذربایجان است ؛ به خوبی اشکار می شود که در این دوره هنوز زبان تبریز به ترکی اذری تغییر نیافته بود . ( برای نمونه نگاه کنید به رساله ۱۲۴ ؛ ص۵۳۳)

اهمیت دیگر این میراث ارزشمند در مورد موسیقی اذربایجان است که برخی در صدد ساختن شناسنامه غیر ایرانی برای ان هستند ؛ مطالب این کتاب دلیل روشنی بر بطلان این تلاشها است .

از دیگر سوی سفینه تبریز برای تاریخ ادبیات و زبان فارسی اذربایجان نیز کتابی ارزشمند محسوب می گردد . گرداورنده متن سفینه قسمت عمده اثار شعرای اذربایجان هم عصر خود را در مجموعه ثبت و ضبط کرده است ؛ شعرایی که اکنون از برخی از انها هیچ اثری در دست نیست ؛ از ان جمله می توان به اشعار جلال الدین عتیقی تبریزی ؛ مجدالدین ملک محمود بن مظفر تبریزی ؛ مجدالدین محمد تبریزی و عزالدین عطایی اشاره کرد .

بدون شک سفینه تبریز برای تاریخ اذربایجان در استانه ظهور صفویه اهمیت و ارزش افزون دارد . شایسته است محققان و تاریخ پژوهان مطالعه و تحقیق بر روی این متن را  در هر زمینه مدنظر قرار دهند تا در پرتو تحقیق و بررسی تک تک رسایل مندرج در این کتاب ؛ گوشه هایی از تاریخ ؛ فرهنگ ؛ ادب ؛ زبان ؛ هنر و علم اذربایجان به جامعه معرفی شود .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

این نوشتار خلاصه ای است از جستار ارزشمند محقق ارجمند جناب اقای رحیم نیکبخت که با عنوان ( کشفی بزرگ در تاریخ و فرهنگ اذربایجان ؛ سفینه تبریز ) در مجله ؛ کتاب ماه تاریخ و جغرافیا ؛ شماره ۹۱-۹۰ ؛ فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۴ به چاپ رسیده است .

 

www.azargoshnasp.net

 

/ 0 نظر / 2 بازدید